Nawigacja








Stanowisko Biblii, oraz zarys dziejów niedzieli jako dnia nabożeństw chrześcijańskich

Autor: Piotr Zaremba
Od początków chrześcijaństwa do roku 321 po Chrystusie.

Wstęp:

Czy siódmy dzień tygodnia wolny od pracy jest dla nas czymś oczywistym?

Przeciętny obywatel nieczęsto pyta o pochodzenie takiego porządku. Rzadko pojawia się też pytanie o to, dlaczego tym, co siódmym dniem tygodnia, przynajmniej dla większości ludzi z naszego kręgu kulturowego, jest niedziela. Ale pytanie o niedzielę nabiera powagi na gruncie ewangelicznym, bo na tym gruncie normą regulującą sprawy codziennego życia jest Pismo Święte. Na tym też gruncie najjaskrawiej dają o sobie znać ataki na ewangelię łaski Bożej, a jednocześnie zakusy sprowadzenia chrześcijaństwa na bezdroża nieskutecznych recept na duchowość. Jeden z ataków odnosi sie właśnie do niedzieli. Zarzuca sie ewangelicznemu chrześcijaństwu, że święci niedzielę zamiast soboty, że przez to programowo i świadomie grzeszy, bo łamie nienaruszalne przykazanie Pańskie. Kwestia, zatem wymaga omówienia.

I to jest celem niniejszego traktatu. Rozważymy od strony biblijnej i historycznej, jakie jest miejsce niedzieli w świetle Biblii i w Kościele Jezusa Chrystusa? Czy została ona przejęta z pogaństwa? Czy jest ona dniem świętym czy tylko dniem nabożeństw? A może — jak sugerują niektórzy — zamiast niedzieli powinniśmy święcić sobotę zgodnie z czwartym przykazaniem Dekalogu? I czy jest tak, jak nam zarzucają, że obalamy przykazanie Pańskie dla nauki naszej?

Co do materiału historycznego zgromadzonego w tej pracy dotyczy on głównie okresu od początków chrześcijaństwa do roku 321 po Chrystusie, to jest do momentu, w którym kwestia niedzieli została w sposób zasadniczy rozstrzygnięta?

EWANGELICZNY STOSUNEK DO SABATU I NIEDZIELI
Ewangeliczny stosunek do sabatu i niedzieli opiera się na kilku biblijnych założeniach, które poniżej zestawiamy.

1. Sabat jest niezmiennym przykazaniem Bożym nadanym Izraelowi: 2 Księga Mojżeszowa 20, 7-11; 5 Księga Mojżeszowa 5, 12-15, i znakiem przymierza synajskiego: 2 Księga Mojżeszowa 31,12-14. Na takim stanowisku stoi kościół okresu apostolskiego: Dzieje Apostolskie 15,5.

2. Odpoczynek sabatni opiera się fakcie Bożego odpocznienia w dniu siódmym: 1Księga Mojżeszowa 2, 2-3; 2 Księga Mojżeszowa 20,7-11. Zgodnie z tekstem Pisma Świętego Bóg odpoczął w dniu siódmym, a nie w dniu sabatu hebrajskiego. Siódmy dzień Boży był w przypadku Izraela sabatem.

3. Sabat jest cieniem rzeczy przyszłej — odpocznienia w Jezusie Chrystusie: List św. Pawła Do Kolosan 2, 16-17; List do Hebrajczyków 4,1-11.

4. Chrystus uwolnił nas od zakonu: List św. Pawła do Rzymian 7, 1-6; List św. Pawła do Galacjan 4,9-10; 5,1-4. Należy podkreślić, że nasz Pan nie zmienił zakonu (Ewangelia św. Mateusza 5,19-20). Chodzi o to, że my, jako złączeni z Nim w Jego śmierci, wyszliśmy już ze sfery, w której zakon obowiązuje.

5. Niedziela jest dniem nabożeństw: Dzieje Apostolskie 20, 7; 1 Pierwszy list św. Pawła do Koryntian 16, 2; Objawienie św. Jana 1,10.

6. Duch a nie litera jest receptą na duchowość: Drugi list św. Pawła do Koryntian 3, 6; List do Hebrajczyków 4,1-11. W odniesieniu do sabatu zasada ta oznacza, że nie przestrzeganie konkretnego dnia tygodnia pogłębia nasza duchowość, lecz realizowanie zasady życia w Duchu.

7. Siedmiodniowy tydzień jest Bożym wzorcem cyklu pracy i odpoczywania:, 1 Księga Mojżeszowa 2, 2-3, który jako chrześcijanie możemy zastosować do naszego życia zgodnie z przekonaniem apostoła Pawła, co do roli zakonu w naszym życiu: 1 list św. Pawła do Tymoteusza 1,8-11.

PODZIAŁ ROKU NA MNIEJSZE OKRESY
Podział roku na siedmiodniowe tygodnie znany był już w Babilonie i oparty był na astrologii. W literaturze można spotkać się z poglądem, że ten babiloński zwyczaj za pośrednictwem ludów kananejskich trafił i został przyjęty przez Żydów, którzy siódmy dzień tygodnia (dies non), dzień zakazu wykonywania ważniejszych prac, rozwinęli w swoisty sabatarianizm.[1] Jako ewangeliczni chrześcijanie wiemy, że sabat został usankcjonowany nie przez spuściznę kulturowa, lecz przez Pismo Święte? Jeśli chodzi o kalendarz rzymski, to był on różny od semickiego. Podział obracał się wokół kalendarz (pierwszych dni miesiąca) i non [2] miesiąca. Była to niedogodność rzymskiego liczenia dni.[3] Wraz z rozpowszechnieniem sie orientalnych i żydowskich zwyczajów za pośrednictwem synkretyzmu religijnego, wzrastała różnorodność sposobów obliczania tygodni we wczesnym okresie Cesarstwa Rzymskiego.[4] W Mitrze, na przykład, pierwszy dzień tygodnia obchodzony był, jako dzień słońca (por. ang. Sunday), siódmy zaś, jako dzień Saturna (por. ang. Saturday), dzień odpoczynku i ucztowania.[5]

SABAT U ŻYDÓW
Odpoczynek w siódmym dniem tygodnia, w dniu sabatu, jest jednym z przykazań Dekalogu: „Pamiętaj o dniu sabatu, aby go święcić. Sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszelka swoja prace, ale siódmego dnia jest sabat Pana, Boga twego: Nie będziesz wykonywał żadnej pracy ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służebnica, ani twoje bydło, ani obcy przybysz, który mieszka w twoich bramach. Gdyż w sześciu dniach uczynił Pan niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich jest, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego Pan pobłogosławił dzień sabatu i poświęcił go.”[6] Każdy Żyd był zobowiązany do ścisłego przestrzegania sabatu i to pod karą śmierci. Na przestrzeni lat wokół ogólnego sformułowania Dekalogu nagromadziło się mnóstwo przepisów szczegółowych tradycji ustnej, za przestąpienie, których nie groziła kara śmierci i których nie przestrzegał ani Jezus Chrystus ani Jego uczniowie. Interesujące będzie zwrócenie uwagi na istnienie w łonie społeczności izraelskiej dwóch postaw w stosunku do cudzoziemców. „Jeden (z tych prądów duchowych) uznawał partykularyzm. Z dumą kładł nacisk na jedyne w swoim rodzaju wybranie narodu, którego organizacja była oparta na pokoleniach. Słusznie podkreślał, że jedynie nieustępliwy opór przed pogańskim kalaniem się pozwolił mu przetrwać i spełnić swą misję... Takim uczuciem przepojeni byli przede wszystkim Żydzi w Jerozolimie i w całej Palestynie, żyjący w kręgu Świątyni i wspominający z bólem wszystkie cierpienia, jakie Ziemi Świętej zadali cudzoziemcy... Ale równocześnie istniał zawsze w świadomości Izraela inny prąd, uniwersalistyczny, głoszący szacunek dla cudzoziemców i życzliwe podejścia do każdego człowieka dobrej woli; nie rzucał klątwy na pogan i prowadził najszlachetniejsze jednostki żydowskie w tym kierunku, gdzie ukaże się Jezus... Ta uniwersalistyczna tendencja objawiała się przede wszystkim wśród rozproszonych gmin żydowskich.”[7]

OKRES APOSTOLSKI
Niewiele jest źródeł do poznania okresu apostolskiego. Jednym z najważniejszych dokumentów historycznych tego okresu jest księga Dziejów Apostolskich. [8] Na jej podstawie nie możemy jednakże dokładnie przedstawić obrzędów i przepisów przestrzeganych przez pierwszych chrześcijan. Trzema podstawowymi obrzędami były: chrzest, włożenie rak i wspólny posiłek.[9] Jeśli chodzi o stosunek do sabatu, to należy powiedzieć, że pierwsi chrześcijanie, jako Żydzi, obchodzili sabat. [10] Zachowywanie sabatu narzucało się w sposób oczywisty. Było to potrzeba społeczna. [11] Problem zachowywania określonych dni, a w tym sabatu, pojawia się wraz z rozszerzaniem się chrześcijaństwa wśród pogan. Dotyczy on stosunku pogan do Zakonu Mojżeszowego w ogóle. Zrozumiałe jest, bowiem, ze tak długo, jak długo „zwolennicy nowej religii pochodzili tylko z Żydów lub kół przez prozelityzm ściśle z nimi związanych, pogląd na łączność chrześcijaństwa z judaizmem miał znaczenie czysto teoretyczne... Dzięki jednolitej religijnie, a także i etnicznie grupie nowo nawróconych doszło nawet do przekonania, że chrześcijaństwo jest tylko doskonalsza forma judaizmu [...] Na nawrócenie Korneliusza patrzono jak na coś wyjątkowego, co stać się mogło jedynie dzięki wyraźnemu nakazowi Boga...”[12] Stosunek nawróconych z pogan do Zakonu Mojżesza określił, tzw. Sobór Jerozolimski z 49 r.:, „Postanowiliśmy, bowiem, Duch Święty i my, by nie nakładać na was żadnego innego ciężaru oprócz tych rzeczy niezbędnych: wstrzymywać się od mięsa ofiarowanego bałwanom, od krwi, od tego, co zdławione i od nierządu...”[13] Stwierdzenie powyższe staje się jaśniej zrozumiałe, jeśli zauważymy, że zachowywanie sabatu było uważane za szczególny przywilej Żydów.[14] Przykazanie to nie wchodziło w skład przykazań noachickich[15], których przestrzeganie było warunkiem wstępnym społeczności i porozumienia między Żydami a poganami.[16] Właśnie, dlatego nie zostało ono wymienione w liście soborowym. Wystarczyło przestrzegać przykazań, noachickich, aby nie gorszyć Żydów, „Mojżesz, bowiem od dawien dawna ma po miastach takich, którzy go opowiadają, gdyż czyta się go w synagogach w każdy sabat.”[17] Na bazie tego, co powiedziano powyżej, trafna wydaje sie być uwaga, że w momencie, gdy chrześcijaństwo rozszerzyło sie wśród pogan zachowanie sabatu, jako nakazu Prawa zostało zarzucone[18] lub uwaga, że wcześni chrześcijanie zaliczali IV przykazanie do części ceremonialnej Prawa.[19] Nie oznacza to oczywiście, że odpoczynek sobotni był zabroniony czy też, że był nakaz świecenia pierwszego dnia po sabacie. Stosunek do sabatu określa trafnie apostoł Paweł: „Jeden robi różnicę między dniem a dniem, drugi zaś każdy dzień ocenia jednakowo; niechaj każdy pozostanie przy swoim zdaniu.”[20] Możemy sobie jednocześnie wyobrazić, że przedstawiciele kierunku dążącego do interpretacji Dobrej Nowiny w brzmieniu ściśle żydowskim [21] nie od razu zgodzili się z listem soborowym. W literaturze spotkać można stwierdzenie, że oprócz sabatu chrześcijanie obchodzili jeszcze inny dzień, „Dzień Pana”, w którym czczono pamiątkę zmartwychwstania.[22]„A pierwszego dnia po sabacie, gdy się żebraliśmy na łamanie chleba...”[23] Świadczy też o tym apokryficzny List Barnaby z 132 r. po Chrystusie stwierdzający, że pierwszy dzień tygodnia był świętem chrześcijańskim.[24] Jeśli tak, to nie było to święto w naszym dzisiejszym rozumieniu. Dla pierwszych chrześcijan niedziela była dniem pracy. Nie było mowy o zmianie obyczajów z powodu liturgii.[25] Po prostu, dla chrześcijan, którzy w pewnej mierze rekrutowali się spośród niewolników, niedziela, tzn. sobotni wieczór, była naturalnym czasem dla odbywania Wieczerzy Pańskiej (Być może o to chodzi w Dziejach Apostolskich 20,7). Gdy za czasów Trajana (98-117) zgromadzenia te stały się nielegalne Wieczerze przeniesiono na niedzielny poranek.[26] Krok ten położył podwaliny pod związek niedzieli ze zmartwychwstaniem.[27]

OKRES POAPOSTOLSKI
Teksty źródłowe z tego okresu świadczą o zachowaniu dwu dni tygodnia sabatu i dnia Pańskiego. Z biegiem czasu jednak na skutek takich wydarzeń jak choćby rewolty żydowskie (Bar-Kochby w latach 132-135 r., po Chrystusie) rodzącą niechęć do Żydów[28], post sabatowy przyczyniający się do spadku popularności dnia[29], chęć uniknięcia zaliczania chrześcijan do Żydów[30], niedziela zaczęła zdobywać sobie coraz więcej sympatii. Prześledźmy kilka wypowiedzi z tamtego okresu. List Barnabasza, 100 r. po Chrystusie: „Dalej, Bóg mówi do nich: Wasze nowie i sabaty mi obrzydły (Iz 1,13). Zwróćcie uwagę na te słowa: wasze sabaty nie podobają się mi, ale oto, co uczyniłem, gdy dałem odpoczniecie wszystkim rzeczom: uczyniłem początek ósmego dnia, tj. początek nowego świata. Dlatego właśnie święcimy ósmy dzień z radością, dzień, w którym Jezus powstał z martwych.”[31] Pierwsza Apologia Justyna, ok. 150 r. po Chrystusie: „A w dniu zwanym dniem słońca, wszyscy mieszkający w miastach lub na wsi zbierają się razem na jednym miejscu i czytają listy apostolskie lub pisma prorockie tak długo, na ile czas pozwala. Następnie, gdy czytający skończy czytanie, gospodarz zebrania poucza i zachęca do naśladowania, do wprowadzania w czyn tych dobrych rzeczy wynikających ze słowa. Następnie wszyscy powstajemy do modlitwy, po której chleb, wino i woda są wnoszone [...] Dzień słońca jest dniem, w którym wszyscy zbieramy sie na społeczności, (w którym wszyscy się zgromadzamy), ponieważ jest to pierwszy dzień, w którym Bóg dokonawszy zmiany w ciemności i materii, stworzył świat i tego dnia Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel powstał z martwych [...] Pierwszego dnia po dniu Saturna (sabat), który jest dniem słońca, ukazawszy się swoim apostołom i uczniom, pouczał ich o tym, co poddajemy waszej rozwadze”[32]

Dialog z Tryfonem, ok. 150 r.: „Więcej, wszyscy ci sprawiedliwi mężowie, o których już wspomniałem, choć nie przestrzegali sabatu, byli mili Bogu... Wam przykazano zachowywanie sabatów, abyście pamiętali o Bogu. Bo słowo Jego mówi: Nadałem im również moje sabaty, aby były znakami miedzy mną a nimi, aby wiedzieli, że Ja, Pan, jestem tym, który ich uświęca.”[33] „Czy nie widzisz, że żywioły nie są bezczynne i nie zachowują sabatów? Pozostań takim, jakim się urodziłeś. Bo jeśli nie było potrzeby obrzezania przez Abrahamem, ani potrzeby zachowywania sabatów, świąt i ofiar przed Mojżeszem, nie potrzeba ich teraz, gdy, zgodnie z wola Boga, Jezus Chrystus, Syn Boga, narodził się bez grzechu...”[34]W Konstytucjach Apostolskich zebranych w IV w, ale odnoszących do okresu poapostolskiego czytamy o zachowywaniu dwóch dni:

, „Ale zachowujcie sabat i uroczystość dnia Pańskiego, ponieważ pierwszy jest pamiątką stworzenia, drugi zmartwychwstania.”[35]

„Niech niewolnicy pracują pięć dni, ale, w dzień sabatu i w dzień Pański niech mają odpocznienie, aby pójść do kościoła po naukę pobożności.”[36]

Zachowywanie niedzieli rozszerzało się w okresie od II do V w, obok przestrzegania sabatu. Na podstawie źródeł można twierdzić, że w IV w, prawie wszędzie w chrześcijaństwie (oprócz Aleksandrii i Rzymu — jak podaja Sokrates i Sozomen — obchodzono sobotę i niedzielę.[37] Grzegorz z Nazjanzu (koniec IV w), nazywał sobotę i niedzielę siostrami.

KONSTANTYN WIELKI
Jedną z najpoważniejszych przyczyn upowszechnienia się niedzieli, jako dnia odpocznienia była działalność cesarza Konstantyna Wielkiego. Najpierw sympatyzował on z chrześcijaństwem. Natychmiast po obwołaniu go cesarzem przez wojsko w 309 r. uchylił zakaz zgromadzeń chrześcijańskich. Od 310 r. staje sie gorliwym czcicielem utożsamianego z bogiem słońca Apollina, jako głównego bóstwa.[38] W przekonaniu wielu bóg słońca jednoczył w sobie wszystkich bogów i reprezentował pojęcie bóstwa bezosobowego. Pojęcie boga słońca można było wypełnić dowolna treścią religijna.[39] Należy wspomnieć, że istniały koła chrześcijańskie, które utożsamiały boga słońca z Chrystusem. Nazywali oni Chrystusa „słońcem prawdy”.[40] W roku 309 lub 310 cesarz opanowuje Hiszpanie. Z wyprawy powraca półpoganinem [41] — nie zrywa z kultem boga słońca pomimo zadzierzgnięcia związków z chrześcijaństwem.[42] Od roku 312 w hełmie Konstantyna widnieje monogram Chrystusa.[43] Zaś w roku 313 cesarz zwalnia duchowieństwo w Afryce od podatków i służb na rzecz państwa.[44] W piśmie do uczestników synodu biskupów chrześcijańskich w Arles, z 314 r. Konstantyn uznaje siebie za sługę Bożego i mówi o Chrystusie, jako o Zbawicielu.[45] W roku 318 Konstantyn uznaje wyroki sądów biskupich za prawomocne.[46] Rok 321 zaś przynosi nakaz obowiązkowego święcenia niedzieli, którą chrześcijanie czcili jako dzień zmartwychwstania Chrystusa:[47] „Czcigodny dzień słońca winien być wolny od rozpraw sądowych i od wszelkich zajęć ludności miejskiej, natomiast mieszkańcy wsi mogą w tym dniu swobodnie uprawiać role, często bowiem się zdarza, że właśnie wtedy wypada najkorzystniejszy okres orania ziemi lub sadzenia winorośli; nie należy więc tracić sposobnej chwili, danej przez niebieską opatrzność.”[48] Przystępując do oceny dekretu nie należy zapominać, że Konstantyn był przede wszystkim władca i politykiem. Zależało mu na jedności państwa. Liczył on na chrześcijaństwo, jako potężny czynnik cementujący chrześcijańskie Imperium.[49] Pismo do synodu, w Arelate (314 r.) miało zdecydowanie chrześcijańskie zabarwienie, ale w czasie zatargu z Licyniuszem cesarz zaczął zabiegać o przychylność pogańskiego senatu.[50]„Oceniając całokształt polityki religijnej Konstantyna dochodzi się do wniosku, że cesarz nie chciał przeciągać struny. Dlatego nie zdecydował się na otwarte wystąpienie przeciw dawnym kultom. Nie zrezygnował też z godności najwyższego kapłana.[51] Ustanowienie dnia słońca dniem odpocznienia było zabiegiem obliczonym na nie zrażanie pogan, którzy odchodzili ten dzień na cześć swego boga.

ZAKOŃCZENIE
Z przedstawionego powyżej zarysu dziejów wynika dość jasno, że zarówno siedmiodniowy tydzień, jak i odpocznienie pierwszego dnia tygodnia jest wkładem chrześcijaństwa w nasza kulturę. Niniejsza praca obejmuje okres od początków chrześcijaństwa, do 321 r., w którym to roku, 7 marca, pojawiła się pierwsza ustawa niedzielna. Nie na tym jednak zakończyła się kwestia niedzieli. „W roku 386 Teodozjusz, i Walentynian I (364-375) oraz jego syn Gracjan (375-383) rozszerzyli niedzielne ograniczenia tak, że sprawy sądowe miały być zupełnie zaniechane... Wprowadzone także przepisy, powszechnie uznane za konieczne, zakazujące programów cyrkowych, teatralnych i wyścigów konnych.”[52] Fakty historyczne z czasów późniejszych świadczą zaś o przeniesieniu ustanowień, przykazań dotyczących sabatu na dzień niedzielny. Dekretem w Akwizgranie z 788 r. Karol Wielki postanowił, że wszelka zwykła praca jest zakazana w dniu Pańskim, skoro jest ona przeciwna czwartemu przykazaniu.[53] Ciekawe, że reformatorzy nie odnosili słów czwartego przykazania do dnia Pańskiego. Ich stanowisko wyrażają dobrze słowa Johna Fritha, reformatora z Cambridge: „uczyniwszy to, mogą wrócić do swoich domów i do swoich zajęć jak każdego innego dnia.”[54]Jest to pewien nawrót do czasów pierwszych chrześcijan, dla których niedziela była przede wszystkim dniem zgromadzeń, po drugie zaś dniem odpocznienia nieutożsamianym z sabatem, i którzy uważali, że w sprawie różnic między dniem a dniem lub w sprawie oceniania ich jednakowo każdy powinien pozostać przy swoim zdaniu.”[55]

BIBLIOGRAFIA
1.The Ante-Nicene Fathers Translation of The Writings of the Fathers down to A. D. 325, Alexander Roberts i James Donaldson, Editors, American Reprint of The Edinburgh Edition, Wm. B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, 1979, t. I, VII, ss. 602, 593

2. Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. I, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa, 1975, s. 1352.

3. Daniel-Rops, Kościół pierwszych wieków, wydanie I, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa, 1968, ss. 704.

4. Dąbrowski E., Dzieje Pawła z Tarsu, wyd. II, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1953, ss. 685.

5. Dziewulski W., Zwycięstwo chrześcijaństwa w świecie starożytnym, wyd. I, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, ss. 172, Prace Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wydział Nauk Historyczno-społecznych.

6. The Interpreter,s Dictionary of the Bible, George Arthur Buttrick, Dictionary Editor, Abingdon Press, Nashville - New York, t. 3, s. 978.

7. The New International Dictionary of the Christian Church, J. D. Douglas, General Editor, wyd. II w Wielkiej Brytanii, The Paternoster Press, Exeter, Great Portain, s. 1074.

8. Strand K. A. Jak niedziela stała sie powszechnym dniem świątecznym, wyd. I, Wydawnictwo „Znaki Czasu”, Warszawa, 1981, s. 55.

[1] The Interpreter,s Dictionary of the Bible, George Arthur Buttrick, Dictionary Editor, Abingdon Press, Nashville- New York, t. 3, s. 152.

[2] Piąty albo siódmy dzień miesiąca według kalendarza rzymskiego, dziewiąty przed idami.

[3] The Interpreter,s Dictionary of the Bible…s.152.

[4] Jozef, Przeciw Apionowi; Tertullian,Apologia za: The Interpretur,s Dictionary.. s.152.

[5] Ibid, s.152

[6] Druga Księgą Mojżeszowa 20, 8-11 wg: Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, w.1 Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1975, s. 84.

[7] Daniel-Rops, Kościół pierwszych wieków, wyd. 1, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1968, ss. 33 i 34.

[8] Zob. Dąbrowski E., Dzieje Pawła z Tarsu, wyd. 2, Instytut Wydawniczy „PAX”, Warszawa 1953, ss. 11-26.

[9] Daniel-Raps, Kościół pierwszych... s. 20/21.

[10] Ibid. s. 25.

[11] The New International Dictionary of the Christian Church, J. D. Douglas (General Editar), wyd. 2 (w Wielkiej Brytanii), The Paternoster Press, Exeter, Great Britain, s. 939.

[12] Dąbrowski E., Dzieje Pawła... s. 154/155.

[13] Dzieje Apostolskie 15,28.29, Biblia, to jest Pismo..., s. 1189.

[14] The New International Dictionary... s. 939.

[15] 1 Księga Mojżeszowa 9, 3-6, Biblia, to jest Pismo... s.14.

[16] The New International Dictionary... s. 939.

[17] Dzieje Apostolskie 15, 21, Biblia, to jest Pismo... s. 1188.

[18] The Interpreters Dictionary... s. 152. Porównaj z Listem do Kolosan 2,16.

[19] Ibid.

[20] List do Rzymian 14, 5, Biblia, to jest..., s. 1222. Przypomnijmy, _e List do Rzymian pisany był w zimie 57/58 roku.

[21] Daniel-Rops, Kościół pierwszych..., s. 36

[22] Ibid., s 25.

[23] Dzieje Apostolskie 20, 7, Biblia, to jest... s. 1195

[24] Ibid.

[25] The Interpreters Dictionary of the Bible s.153

[26] The New International Dictionary... s. 939.

[27] Ibid.

[28] Strand K. A., Jak niedziela stała sie powszechnym dniem świątecznym, wyd? 1, Wydawnictwo „Znak Czasu”, Warszawa 1981, ss.23, 24.

[29] Ibid.

[30] Ibid.

[31] The Ante-Nicene Fathers, Alexander Roberts i James Donaldson (wydawcy), t. I, Wm. M. B. Eerdmans Publishing Co. Grand Rapids, Michigan 1979, s. 147.

[32] Ibid., s. 186.

[33] Ibid., s. 204.

[34] Ibid., s. 206.

[35] Ibid., t. VII, s. 469.

[36] Ibid., t. VII, s. 495.

[37] Strand K. A, Jak niedziela?.., s. 8-9.

[38] Dziewulski W., Zwycięstwo chrześcijaństwa w świecie starożytnym, wyd. 1, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław — Warszawa — Kraków, 1969, s. 47.

[39] Ibid., s. 47.

[40] Ibid., ss. 47 i 48.

[41] Op. cit. s. 48.

[42] Ibid.

[43] Ibid., s. 49.

[44] Ibid.

[45] Ibid., s. 51.

[46] Ibid.

[47] Ibid. ss. 51 i 52.

[48] Codex Justinianus, za Strand K. A., Jak niedziela?.., s. 31.

[49] Zob. Dziewulski W., Zwycięstwo..., s. 58.

[50] Ibid., s. 51.

[51] Ibid., s. 59.

[52] Strand K. A., Jak niedziela?.., s. 31.

[53] Ibid., s. 35.

[54] The Interpreter,s Dictionary..., ss. 153 i 154.

[55] List do Rzymian 14, 5, za: Biblia, to jest Pismo..., s. 1222.



       
    wyślij komuś link
    Ogłoszenia

    Joe Łosiak w Polsce (Październik, Listopad 2017). Po więcej informacji, kliknij tutaj

    Twoje radio - Wiara i Wolność (Chicago wpna 1490 AM, Niedziela 5:00 PM). Po więcej informacji: www.wiaraiwolnosc.pl

    Oferta grupy SNAP. Po więcej informacji, kliknij tutaj

    Jeśli chciałbyś otrzymać darmowy film Jezus (DVD), kliknij tutaj
    Jeśli chciałbyś dowiedzieć się z jakiego powodu,
    kliknij tutaj


    Jeśli chciałbyś zadać pytanie lub wyrazić opinię, kliknij tutaj

    Jeśli masz sugestie
    jak możemy efektywniej służyć Jezusowi,
    kliknij tutaj

    Jeśli na stronie www.zaJezusem.com znalazłeś materiał nie posiadający praw autorskich proszę o kontakt.

     
       
     2901909